Music news from a Vietnamese traditional musician

Category » Nhạc Châu Á

GS TRẦN VĂN KHÊ : CON ĐƯỜNG TƠ LỤA, CON ĐƯỜNG ĐỐI THOẠI

CON ĐƯỜNG TƠ LỤA,
CON ĐƯỜNG ĐỐI THOẠI


Từ 4 năm nay, Unesco đã lập ra chương trình 10 năm về đề tài “Con đường tơ lụa, con đường đối thoại” (1987-1997) với mục đích không những tìm hiểu văn hóa của các dân tộc sống dài theo con đường mà từ xưa bao nhiêu đoàn người đã từng đi, chở trên lưng lạc đà ngọc ngà, châu báu, đồ gia vị, bạc vàng...; đã băng rừng lướt bụi, vượt đồi, qua nương để tìm mua cho được tơ lụa sản xuất từ đất nước Trung Hoa xa xôi. Họ không chỉ là những thương gia, mà cũng có lắm sứ giả muốn đặt liên hệ ngoại giao giữa nước mình và các nước cách xa ngàn dặm, những người muốn nối liền Đông, Tây.

Unesco đã tổ chức những đoàn “thám hiểm” cho công việc nghiên cứu. Đoàn đầu tiên gồm có nhiều nhà thông thái về dân tộc học, sử học, âm nhạc học, xã hội học, những nhà nhiếp ảnh, quay phim, ký giả, văn sĩ... đi trở lại trên con đường tơ lụa ngày xưa, theo đường bộ, bắt đầu từ Xi’an, Trung Quốc (Tây An ngày nay mà cũng là Trường An ngày xưa), ngang qua sa mạc Gobi, dọc theo sa mạc Taklamakan, đến đô thị Kashgar ở chân núi Pamir (Afghanistan). 

Tây An cổ thành

Sa mạc Gobi

Bản đồ địa khu Kashgar (Kaxgar, còn gọi là Khách Thập Địa Khu 喀什地区) thuộc Khu tự trị dân tộc Duy Ngô Nhĩ Tân Cương của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa

Đô thị cổ Kashgar dưới chân núi Pamir

Sa mạc Taklamakan (塔克拉玛干沙漠, Tháp Khắc Lạp Mã Can sa mạc), cũng gọi là Taklimakan, là một sa mạc tại Trung Á, trong khu vực thuộc Khu tự trị dân tộc Duy Ngô Nhĩ Tân Cương của Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Nó có ranh giới là dãy núi Côn Luân ở phía nam, dãy núi Pamir và Thiên Sơn (tên cổ đại núi Imeon) ở phía tây và phía bắc.

Một đoàn khác đi theo đường biển từ Địa Trung Hải đến Phi Luật Tân ngang qua nhiều nơi như Alexandrie, Mascale, Karachi, Goa, Colombo, Malacca, Surabaya.

Đoàn đi đường bộ đã hoàn thành sứ mạng, và đã về báo cáo tại Unesco. Đoàn theo đường thủy còn đang bồng bềnh trên mặt biển.

Dài trên đường đi, các đô thị, làng mạc dọc theo con đường tơ lụa đã tổ chức đón chào phái đoàn bằng những bản nhạc, điệu múa do dân bản xứ trình bày. Những cuộc hội thảo khoa học có sự tham gia của các nhà khảo cổ, dân tộc học châu Á, những cuộc viếng thăm di tích lịch sử, xem nhiều hiện vật đã khai quật từ hàng chục năm nay diễn ra sôi nổi. Những nhà khảo cứu trong đoàn đã có cơ hội thấy tận mắt những hiện vật mà thời gian và cát bụi đã chôn vùi trong lòng đất, nay được đem ra ánh sáng, hay được chiêm ngưỡng bao nhiêu loại xiêm y rực rỡ sắc màu, bao nhiêu vũ điệu nhịp nhàng uyển chuyển của nhiều sắc tộc mà từ trước đến nay chỉ “văn kỳ thinh, nhi bất kiến kỳ hình” (nghe tên mà chưa thấy mặt), lại được nghe tận tai những âm điệu lạ kỳ phát ra từ những nhạc khí thô sơ mà tinh tế, những giọng hát ngân vang giữa núi cao hiểm trở, giữa khoảng rộng mênh mông của sa mạc nắng gió... Âm thanh và hình ảnh đã được ghi đầy đủ, trên băng video, băng ca-xết, ảnh in ra, ảnh rọi đèn... Nhưng đó vẫn là những thức ăn tinh thần loại “đồ hộp”, có chất bổ mà thiếu chất tươi.

Nhà Văn Hóa Thế Giới tại Paris, để hưởng ứng chương trình của Unesco, đã mời 9 đoàn nghệ thuật từ các nước ở dọc theo hay cuối Con đường tơ lụa sang biểu diễn tại kinh đô Ánh sáng từ ngày 23 tháng 5 đến ngày 25 tháng 6 dương lịch năm 1991.

Chúng tôi không ghi lại trong chi tiết các chương trình nghệ thuật, vì bài này khi đến tay các bạn đọc thì tiếng đàn, giọng hát của các nghệ sĩ từ các nước châu Á đến biểu diễn tại Paris đã chìm trong ký ức của các thính giả phương Tây.

Các loại nhạc này cũng đã mấy lần được giới thiệu trên sân khấu của Nhà Văn hóa Thế giới, của Bảo tàng viện Guimet, của nhà hát Mandapa, nhưng chưa có lần nào liên tục trong một tháng trời với một chủ đề rõ rệt như lần này.

Trong 4 đêm liền, từ 23 đến 26 tháng 5, danh ca miền Bắc Ấn Độ, Guishan Bharti đã làm say mê người mộ điệu bằng những bài hát theo lối Thumri, tình ca bay bướm, lối Gazal gốc tự Ba-Tư, có những bài thơ trữ tình, đượm chút ít tư tưởng triết lý, loại thơ đã làm cho hai thi hào Ba Tư Hafez và Saadi nổi danh trên thi đàn thế giới. 

Miền Bắc Ấn Độ đã bao lần gặp gỡ thi ca và âm nhạc Ba Tư. Nhà thơ Amir Khusru, vừa là thi sĩ vừa là nhạc sĩ, từ thế kỷ thứ 13 đã đem đến miền Bắc của Ấn Độ cây đàn 3 dây của Ba Tư tên là sêtar ( là ba, tar là dây). Qua Ấn Độ, tên đàn chuyển thành sitar. Khi thấy với 3 dây không thể diễn tả hết tình cảm theo phong cách Ấn Độ, ông cho thêm 3 dây nữa. Cây đàn Ấn Độ từ đó có 6 dây mà vẫn còn mang tên sitar. Ngay cả khi người con của nhạc sư Tansen vào thế kỷ thứ 17, thêm 1 dây đàn thứ 7, đàn cũng còn giữ tên sitar mà ngày nay, nhờ đàn ấy, các nhạc sư Ấn Độ như Ravi Shankar, Vilayat Khan đã nổi tiếng khắp hoàn cầu. Cây đàn đã làm cho một trong các cậu ca sĩ của nhóm nhạc The Beatles là George Harrison, danh ca người Anh say mê và đến Ấn Độ tìm thầy để học.

Ba tài từ cổ điển vùng Azerbaidjan (Liên Xô) chỉ hát trong hai đêm. Truyền thống âm nhạc vùng này không khác truyền thống cổ điển Ba Tư bao nhiêu. Anh Zayit Gouliev vừa hát vừa đệm trống daf, trống một mặt da, vỗ vào giữa mặt trống nghe tiếng doum, vỗ ngoài bìa trống nghe tiếng teck, như trống zarb của Ba Tư. Anh Mohled Moussimov đệm đàn tar, một nhạc khí có 3 dây đôi, khảy với một miếng tăm bằng vỏ sọ dừa mài, có thùng đàn hình hai trái tim đâu đầu vào nhau, bằng gỗ dâu bịt da bào thai trừu con. Đàn tar dạo mở đầu câu hát, khi đưa hơi, khi tiếp hơi, khi đàn chung với cây kemantche có 4 dây và cung kéo như loại nhị, hồ. Anh Fakhoddin Dadachev đàn này rất hay, tiếng đàn trong trẻo, cao vút, lúc khoan thai, lúc dồn dập. Chương trình mỗi đêm gồm có hai phần. Mỗi phần có ba đoạn: đoạn đầu đàn theo cổ điển, tiếng đàn giọng hát quyện nhau, từ âm vực thấp đến bực cao, từ nhạc khúc này chuyển sang nhạc khúc khác, trong một điệu thức chánh được chọn, đoạn hai là độc tấu một nhạc khí cho người xả hơi, và đoạn ba hát đàn theo một điệu dân ca.

Tiếp tục, các đoàn nghệ sĩ Mông Cổ diễn 5 đêm. Năm nay, đoàn Mông Cổ rất hùng hậu, gồm có 18 nghệ sĩ, giới thiệu loại kịch có tính chất tôn giáo gọi là Tsam, trong đó các diễn viên đều mang mặt nạ, ngoài các giọng hát độc đáo khoomei - nghĩa là một người hát ra hai giọng, giọng trầm làm trì tục và giọng cao là bồi âm phát ra thành nét nhạc.

Ba đoàn dân tộc thiểu số của Liên Xô vùng SyberiaVolga Ouzbekistan trình diễn dân ca và những điệu múa dân tộc. Một đoàn Trung Quốc giới thiệu cổ nhạc từ Trường An, mới phục hưng lại từ năm 1985. Một đội trống của Nhựt Bổn mà diễn viên phải vừa đánh vừa múa, lại mang cả mặt nạ, và một nhạc sĩ nổi tiếng của Afghanistan độc tấu đàn rhobab, đàn dây đặc biệt vùng Trung Nam Á.

Trong một tháng trời, gần như mỗi đêm, tại Nhà Văn Hóa Thế Giới, đều rền vang tiếng nhạc châu Á, để cho thính giả người Pháp, người Âu và cả người châu Á thưởng thức nhạc truyền thống cổ điển lẫn nhạc dân gian, và tưởng chừng như mình đang đi dọc theo con đường tơ lụa bằng âm thanh. Xem múa, nghe nhạc, người thính giả nhận thức rằng tự ngàn xưa, nền văn minh châu Á rất phong phú và tinh vi.

“Con đường tơ lụa” có khi cũng gọi là “con đường gia vị”, “con đường đồ sứ”... là con đường mà vì mục đích thương mại hay chánh trị, đã là “con đường đối thoại”, là nơi gặp gỡ giữa Đông, Tây.
Unesco ngày nay muốn mở rộng cuộc đối thoại đó.

Có đối thoại mới có thể hiểu nhau.

Có hiểu nhau, các dân tộc khác nhau mới dễ thương yêu nhau hơn.

Có hiểu nhau, thươmg nhau, mới dễ chung sống với nhau trong Hòa Bình.

“Con đường tơ lụa”, đã là “con đường đối thoại”, sẽ là “con đường hoà bình” nếu trên con đường ấy, nghi kỵ do không hiểu nhau, hận thù do chiến tranh đã xảy ra nhường chỗ cho “tình thương”, cho “tình người”.

Mong sao “con đường tơ lụa” sẽ là “con đường hữu nghị”, là “con đường của tình thương” !

Trần Văn Khê 
(1991)

•• Âm nhạc cổ truyền

•• Nhạc mới

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•••• Nghệ sĩ từ trần

•• Nghiên cứu gia VN

•• Nhạc thiểu số

•• Tiểu sử ca sĩ

•• CA TRU

•• HÁT XẨM & TRỐNG QUÂN

•• Nhạc Hàn Quốc

•• Nhạc Nhựt Bổn

•• Nhạc Trung quốc

•• Nhạc Đông Nam Á

•• Nhạc Mông Cổ

•• Nhạc sắc tộc

•• Nhạc Tuva

•• song thanh tác giả khác

•• song thanh TQH

•• Giọng trị bịnh

•••• Chakra - Yoga

•• Ca sĩ Khoomei

•• Nghiên cứu gia Khoomei

•• Âm thanh học

•• Ngôn ngữ khác

•• Đàn Mội Hmông

•• Tiêm ban sach và nhac cu

•• Tiểu sử dân tộc nhạc học gia

•• Trang nhà dân tôc nhac hoc

•• Phân mêm : Phân tach bôi âm

•• Muông

•• Tran Quang Hai

•• Nhac si Viêt Nam

•• Hat dông song thanh

•• Bach Yên

•• VIDEO/CD trên WEB

•• Nhạc Việt cổ truyền

•• Đàn Môi

•• Tiểu sử nhạc sĩ

•• Tiểu sử

•• Phỏng vấn báo, radio

•• Bài viết

Visitors: 21307042