Phương Duyên : GS-TS. Trần Quang Hải: “Lúc nào tôi cũng nghĩ mình là một phần của đất Việt”
 |
| GS-TS. Trần Quang Hải. |
Không chỉ được biết đến với tư cách là con trai của GS-TS. Trần Văn Khê, GS-TS. Trần Quang Hải còn là người có những nghiên cứu đặc biệt trong lĩnh vực âm nhạc dân tộc, đồng thời cũng là người đã dành tất cả tâm huyết để truyền bá âm nhạc dân tộc Việt Nam trên đất Pháp, suốt hơn 40 năm qua.
Rất cởi mở, GS-TS. Trần Quang Hải nhanh chóng dành cho chúng tôi một cuộc hẹn trong lần thứ 4 ông về Việt Nam sau gần 50 năm xa quê hương theo lời mời của Bộ Văn hóa- Thể thao và Du lịch (nhân Hội thảo về bảo tồn cồng chiêng Tây Nguyên và Đông Nam Á trong khuôn khổ Festival Cồng chiêng Quốc tế năm 2009 tại Gia Lai). Lần gặp gỡ tại phố núi Pleiku này, ông không chỉ gây thiện cảm bằng sự hài hước, uyên bác mà còn bởi giọng nói rặt chất Nam bộ và vẻ giản dị, dễ gần trong chiếc áo điểm xuyết hoa văn thổ cẩm mới “tậu” được trong những ngày náo nức cồng chiêng tại đây.
Từ 300 giờ đồng hồ nhạc Tây Nguyên…
Chính vì tính thời sự đó mà phân nửa câu chuyện giữa chúng tôi chỉ xoay quanh đề tài cồng chiêng. GS-TS. Trần Quang Hải xúc động nói: “Đây là cuộc gặp gỡ đầu tiên về cồng chiêng tại Việt Nam và cũng là lần đầu tiên trên thế giới, trong đó có sự đối chiếu giữa cồng chiêng Việt Nam với cồng chiêng Đông Nam Á, thu hút sự tham gia của gần 2.000 người thuộc các sắc tộc Việt Nam và láng giềng. Dòng âm thanh của cồng chiêng như một sợi dây nối chặt tình anh em dân tộc, tạo ra một cuộc sống hòa bình”.
 |
| Ảnh: Đức Thanh |
Sinh ra và lớn lên trong một gia đình 5 đời có truyền thống về âm nhạc dân tộc, GS-TS. Trần Quang Hải bắt đầu sang học nhạc và sinh sống tại Pháp từ năm 1961. Nối nghiệp GS-TS. Trần Văn Khê, ông trở thành học trò xuất sắc của cha tại Trung tâm Nhạc học Phương Đông (Pháp). Sau khi hoàn thành chương trình tại các trường đại học: Louvre, Sorbonne (Pháp) và Cambridge (Anh), ông được giới thiệu vào làm việc ở Viện Bảo tàng Con người tại Paris từ năm 1968. Tuy sống xa quê hương và môi trường âm nhạc dân tộc nhưng ông vẫn tiếp cận với âm nhạc Việt Nam khá thường xuyên. Trong kho tư liệu phong phú của Bảo tàng có đến 300 giờ đồng hồ là nhạc Tây Nguyên được các nhà truyền giáo, khoa học, nghiên cứu Pháp... ghi âm, thu thập và gửi sang vào khoảng giữa thế kỷ XX. “Nhiệm vụ của tôi là phải nghe hết, phân tích ra và xếp loại, thành ra tôi… yêu âm nhạc Tây Nguyên lúc nào không hay”- ông dí dỏm.
Chính vì sự am tường đó mà GS-TS. Trần Quang Hải được mời góp mặt trong Hội thảo về cồng chiêng vừa qua tại Pleiku. Ông đã gửi đến Hội thảo bài tham luận về Cồng chiêng Đông Nam Á, trong đó bàn rất sâu về tổ chức, phân loại, phát triển và bảo tồn cồng chiêng Đông Nam Á trong bối cảnh thay đổi kinh tế- xã hội hiện nay. Ông cũng là người đã “mở màn” Hội thảo bằng một câu hỏi thẳng thừng: “Chúng ta đã nói nhiều về việc bảo tồn cồng chiêng và không gian văn hóa cồng chiêng. Nhưng chúng ta lại quên mất một lớp người trẻ đã rời khỏi buôn làng và nay quen với... nhạc hiphop, quần tụt, fastfood (thức ăn nhanh)... Vậy thì phải bảo tồn ra sao?”. Câu hỏi này đã xới lên những vấn đề cấp bách trong bảo tồn cồng chiêng và không gian văn hóa cồng chiêng, mở ra một cuộc bàn luận sôi nổi giữa các học giả hàng đầu trong và ngoài nước.
Trao đổi thêm với chúng tôi, GS-TS. Trần Quang Hải đề xuất: “Muốn bảo tồn cồng chiêng trước hết phải tôn vinh nghệ nhân. Phải tặng cho họ những danh hiệu và phải “cấp dưỡng”. Như vậy lớp trẻ mới hiểu ra rằng văn hóa dân tộc của mình được cộng đồng, thế giới tôn vinh, trân trọng. Ngoài ra, cần dạy cồng chiêng cho lớp trẻ thông qua các lễ hội, bởi cồng chiêng luôn đi cùng lễ hội”.
Và bổn phận đối với âm nhạc dân tộc
“Tôi lúc nào cũng tự hào và hãnh diện mình là người Việt Nam”- GS-TS. Trần Quang Hải nói. Dường như khoảng cách về không gian và thời gian càng làm cho tình yêu quê hương của một người xa đất Việt hàng chục năm như ông thêm cháy bỏng. Ông xác định: “Bổn phận của tôi là phát huy nhạc dân tộc Việt Nam bằng mọi phương tiện và hình thức. Tôi lúc nào cũng nghĩ mình là một phần của đất Việt, nên dù ở phương trời nào, tôi cũng luôn bảo vệ xứ mình. Đó là cách biểu hiện của lòng yêu quê hương chân thật”. Cụ thể, trong nhiều vai trò như nhạc sĩ sáng tác, nghệ sĩ biểu diễn, người diễn thuyết…, ông đã cùng vợ là danh ca Bạch Yến tổ chức hơn 3.000 buổi biểu diễn giới thiệu về âm nhạc Việt Nam tại 65 quốc gia trên thế giới.
 |
| Đội cồng chiêng Plei DJriêk (huyện Chư Pưh, Gia Lai) tham gia Festival Cồng chiêng Quốc tế năm 2009 tại Gia Lai. Ảnh: Đinh Yến |
Đặc biệt, với quan điểm bảo tồn âm nhạc dân tộc một cách ít bảo thủ nhất, GS-TS. Trần Quang Hải đã khéo léo đưa nghệ thuật gõ muỗng vào hòa tấu cùng các loại nhạc cụ của Việt Nam như đàn tranh, đàn bầu, sáo… Ông nhớ lại: “Hồi nhỏ, tôi có lần thấy các anh bộ đội dùng 2 chiếc muỗng hát đệm theo bài “Tiểu đoàn 307” nên cũng về tập thử, sau đó mới biết đó là nghệ thuật của người Nga”. Nghệ thuật này sau đó phổ biến dần ở các nước Ai-len, Mỹ, Canada... do di dân. Năm 1967, trong một liên hoan có mấy chục xứ tham dự tại Anh, ông đã được tôn vinh là “Vua muỗng” vì… gõ muỗng quá điệu nghệ. Để chứng minh, ông lấy 3 chiếc muỗng biểu diễn cùng một lúc. Những chiếc muỗng vô tri phút chốc nhảy nhót khắp nơi từ bàn tay lên cánh tay, miệng, đùi… tạo nên một dàn “hợp tấu muỗng” lảnh lót, sôi động khiến ai cũng thán phục, trầm trồ. GS-TS. Trần Quang Hải cho biết, ông còn áp dụng nghệ thuật gõ muỗng vào nhạc jazz, hiphop, techno...
Một nghiên cứu nữa đã tạo nên danh tiếng của GS-TS. Trần Quang Hải là nghiên cứu về lối hát đồng song thanh (một người hát cùng lúc 2 giọng). Về kỹ thuật đặc biệt này, ông tiết lộ: Năm 1969, cũng trong lúc đang làm việc tại Bảo tàng Con người, ông tình cờ tiếp cận với một đĩa ghi âm từ Mông Cổ gửi sang. Ông mở ra nghe nhưng thấy lạ quá: Đó chính là lối hát đồng song thanh của dân tộc này. Tò mò, ông thử tập theo mãi nhưng không thành. “Một hôm tôi bị kẹt xe ngoài đường nên bèn tập hát chơi, không ngờ khám phá ra bí mật và hát được”- GS-TS. Trần Quang Hải kể. Từ đó, ông trở thành chuyên gia nghiên cứu lối hát đồng song thanh và phổ biến kỹ thuật này ra đến 70 nước thế giới. Trước cái nhìn đầy… nghi hoặc của chúng tôi, ông bắt đầu biểu diễn lối hát này qua bài hát rất Việt Nam là “Cò lả”. Sau khi lấy hơi vài giây, bài hát với hai cao độ khác nhau: Một giọng giữ nhịp và một giọng khác ngân nga những thanh âm bay bổng theo lời hát “Con cò là cò bay lả lả bay la…”. Nhiều người bất ngờ khi biết kỹ thuật này đã được áp dụng thành công vào những lĩnh vực… chẳng liên quan gì đến âm nhạc như y khoa, tâm lý học… Theo GS-TS. Trần Quang Hải, ngoài việc giúp cho ca sĩ có được làn hơi dài và mạnh, lối hát đồng song thanh còn giúp những người nhút nhát có được sự tự tin vì rèn được giọng nói đầy đặn, có tính thuyết phục; những người bị hư thanh quản có thể nói được nhờ sử dụng một bộ phận khác của cổ họng để phát âm…
Cái tên Trần Quang Hải đã tự nhiên như thế đi vào lòng người yêu nhạc khắp thế giới. Ông cho biết sắp tới sẽ tiếp tục về Việt Nam để tham dự các hội thảo về Hát xoan Phú Thọ, “Dân tộc nhạc áp dụng”, “Âm nhạc và sắc tộc” tổ chức tại Hà Nội năm 2010. Và không ai có thể nghi ngờ cách thể hiện “lòng yêu quê hương chân thật” như ông hằng tâm niệm…
Phương Duyên